سابقه تاریخی استان مرکزی و مردمان ساکن در آن جزئی از پیشینه تاریخی سرزمین و تمدن کهن پارسی است. اگر بخواهیم به سیر تحولات تاریخی این استان بپردازیم بدون شک بایستی صفحات تاریخ ایران زمین را تورق کرده و نقش مردمان دلیر این سرزمین و اثر گذاری آنان در شکوفایی تمدن کهن ایران باستان و همچنین ترویج و گسترش دین اسلام مورد مطالعه قرار دهیم. در این مطالعه و بررسی قطعاً ایفای نقش مشاهیر و نخبگان این قسمت از سرزمین ایران اسلامی در شکل گیری و سیر تحولات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگ دینی کشور ایران منحصر به فرد بوده و اثرات برون مرزی آن در جامعه بین الملل غیر انکار است.
برای اینکه بتوانیم بیشتر با سوابق تاریخی استان مرکزی آشنا شویم، سیر تحولات تاریخی این استان را به طور اجمال در دو مقطع زمانی قبل از اسلام و بعد از اسلام مورد بررسی قرار می دهیم.

قبل از اسلام (از آغاز تا 652 میلادی)
فلات ایران یکی از قدیمی ترین مراکز تمدن مراکز تمدن کهن در جهان است که قدمت برخی از آثار کشف شده توسط باستان شناسان حکایت از سابقه سکونت بیش از 10000 ساله پیش از میلاد مسیح را دارد. برخی ابزار آلات باقی مانده از آن دوران نشانگر آشنایی مردم این سرزمین با فلز در حدود 3000 سال پیش از میلاد مسیح است. بقایا و آثار و ابنیه به جا مانده در شهر سوخته زابل، هگمتانه همدان و سیلک کاشان، جملگی حکایت از قدمت بیش از 3000 ساله تمدن و شهرنشینی در ایران داشته است. مهم ترین تمدنی که در ایران قبل از ورود آریایی ها به این سرزمین وجود داشته، تمدن ایلام می باشد که در دشت خوزستان به ویژه شهر شوش شکل گرفته است. ایلامی ها سرزمین محل زندگی خود را حتمتی می نامیدند. سابقه دولت ایلام به 3000 سال قبل از میلاد می رسد. از آن زمان تا سال 550 ق. م که دولت هخامنشی سراسر ایران را تصرف کرد، دولت ایلام درگیری و جدال های متعددی با تمدن های بین النهرین (سومر، بابل) داشت. اوج قدرت ایلامی ها در قرن 13 ق. م بود که توانستند سرزمین بین النهرین را تصرف کنند و ستون سنگی را که قانون همورابی بر روی آن نوشته شده بودبه غنیمت گرفته و به شوش آورند. در سال 640 ق. م آشور بنی پال پادشاه آشور به ایلام تاخت و شهر شوش پایتخت شهر ایلام را تصرف و آن را کاملاً تخریب کرد. هنوز بقایا و سنگ و آجر فرش های این دوره در شهر شوش، در مجموعه کاج آپادانا به یادگار باقی مانده است. آثار دوره ایلامی و ماقبل تاریخ که در تپه های باستانی قیجه، گل محمد، امامزاده عبدالله و عباسلو ساوه، مناطق باستان بالا و پایین مشهد زلف آباد تفرش، تپه چلبی ساروق اراک کشف شده، نشان از سکونت و قدمت اقوام ایلامی در منطقه استان مرکزی دارد.
حمله آشور بنی پال همزمان بود با گسترش قلمرو حکومت آریاییها که از قرن پانزدهم ق. م از نواحی جنوبی روسیه و اروپا به فلات ایران وارد شده بودند. علت کوچ آریایی ها از استپ های اوراسیا افزایش تعداد دامهای آنها و نیاز به علوفه و افزایش سرمای جلگه سیبری بوده است. آریایی ها که از نژاد هند و اروپایی بودند، پس از مهاجرت از نواحی شمال قاره اوراسیا به فلات ایران، به ذو ذسته بزرگ تقسیم شدند، یک دسته به اروپا رفتند و دسته دیگر از طریق ایران عازم شبه قاره هند شدند. گروهی از آریایی ها که پارسی نام داشتند در زمان ضعف دولت ایلام انشان (Anshan) مهمترین بخش حکومت ایلام، واقع در غرب استان فارس امروزی را تصرف کردند.
پارسیها در سال 550 ق. م دولت هخامنشی را بوجود آوردند و سرزمین ایلام را که به دست دولت بابل افتاده بود تصرف کردند.
ایلامی ها بعنوان متمدن ترین اقوام قبل از آریایی ها شهرهای متعدد و پیشرفته ای از جمله شوش را ساختند. پادشاهان ایلام در شهر شوش برای رب النوع های طرفدار خود معابدی ساخته بودند که از مهمترین آنها می توان به زیگورات چغازنبیل در خوزستان اشاره کرد.
در اوایل هزاره دوم ق. م یک دسته از اقوام هند و اروپایی که به سوی جنوب مهاجرت کرده بودند در نواحی شمال ایران (کنار رودهای سیهون و جیهون) ساکن شدند و بدلیل استفاده از اسب در جنگل ها و حمل و نقل در مدت زمان کوتاهی تمامی قلمرو حکومت ایلامی ها را در اختیار گرفتند و توانستند خود را به سواحل خلیج فارس و دریای عمان برسانند و از جمله هند را تصرف کنند. این عده که به طرف جنوب و ایران مهاجرت کردند به اقوام هند و اروپایی مشهور شدند و خود را آریایی نامیدند.
کلمه آریایی به معنای اصیل، نجیب و شریف است، آریایی ها دشمن خود را دیو می خواندند و چون به دامداری و رمه گردانی اشتغال داشتند، سوارکارانی ماهر و جنگجویانی دلیر و قوی بودند. پادشاه آنان در این دوره جمشید بود که توانست دیو (قبایل مهاجر دیگر) را شکست دهد و جشن نوروز را برپا کند، طبق داستان های ایران و هند باستان جشن های نوروزی ایرانیان از زمان جمشید به یادگار مانده است. آریایی ها به صورت قبیله ای در سر اسر ایران استقرار یافتند و به زندگی دامداری ادامه دادند. قبیله های بزرگ آنان بعدها به نام مادها در غرب ایران، پارسها در جنوب و پارتها در شمال شرقی ایران معروف شد ند.
در این زمان بود که زرتشت جهت اصلاح اعتقادات اقوام آریایی و متحد ساختن آنان به پا خاست و مردم را به پرستش اهورا مزدا (دانای بزرگ) دعوت کرد. تقریباً تمام اقوام آریایی به جز سکاها آئین زرتشت را پذیرفتند. عده ای از سکاها را تورانی نامیده می شدند که با پیروان زرتشت جنگ های بسیاری کردند و زرتشت پیامبر به دست همین قوم در یکی از جنگها کشته شد.
مادها که از آریایی ها که از جمعیت بیشتری برخوردار بودند برای اینکه بتوانند قدرت را در قلمرو خود به دست گیرند و در مقابل تهاجمات آشوریان مقاومت کنند از دیااکو (Deioke) که یکی از رؤسای قبایل ماد سفلی بود حمایت کردند. دیااکو توانست مادها را به سوی اتحاد و وحدت فراخواند و برای آمادگی هر چه بیشتر دژ هگمتانه در محل کنونی شهر آن زمان بنا نماید. او موفق شد با شکست دادن آشوریان در سال 734 ق. م تمام شهرک های ماد سفلی (استان مرکزی) را مطیع ساخته و اولین امپراتوری ایران را بنا نهاد. سه ایالت اصلی سرزمین در به قدرت رسانیدن دیااکو و سرنگونی حکومت آشوریان داشتند، عبارت بودند از : بیتکاری، مادای و پاساردا که هر سه ایالت در محدوده رودخانه قره چای ساکن بودند. نقشه ارائه شده قلمرو اولیه مادها، با محدودیت های جغرافیای شهرهای امروزی اراک، فراهان، آشتیان، تفرش و ساوه هماهنگ می باشد.
دیاکونوف در کتاب تاریخ ماد، از زبان هرودت عنوان می کند که مادها دارای مجامع و مجالس خلق بوده و رؤسای ایالات ها به طور مساوی در تصمیم گیری های حکومتی مشارکت داشته اند. در کتاب اوستا، از جلسات و مجالس مادها به نام ویاخه و ویاخمان نام برده شده است. دیااکو بعد از پیروزی بر حکومت عاشور در همین جلسات مشورتی تصمیم گرفت ککه پایتخت حکومت ماد را از این منطقه به شهر هگمتانه منتقل نماید.
قلمرو جغرافیایی سرزمین ماد در دوران باستان شامل ماد علیا (شمال غرب و غرب ایران)، ماد سفلی و ناحیه پاراتاکنا (اصفهان امروزی) بود. ماد سفلی که بخش عمده ای از سرزمین استان مرکزی امروزی را شامل می شود در دوره باستان از چهار بخش بزرگ تشکیل می شده است
1- ناحیه همدان تا دریاچه ارومیه 2- حوض سلطان، دریاچه نمک، حوضه آبریز رودخانه های ابهر چای، قره چای و قمرود که محدوده ناحیه استان مرکزی فعلی است 3- منطقه شمالی دشت کویر که شامل محدوده شهرهای فعلی سمنان، دامغان، ورامین و شهر ری می شده است 4- ناحیه پاراتاکنا که حوزه رودخانه زاینده رود تا مرز ایلام، خوزستان و ناحیه پارس را در بر گرفته است.
از بقایای ابنیه و آثار موجود دوره مادها در استان مرکزی می توان به تپه های باستانی آوه و جوشقان جمشید آباد، آجان پیک و تپه خونی نوبران، تپه باستانی خرقان و گورستان نوبران شهرستان ساوه اشاره نمود.
پادشاهان ماد با کمک و یاری مردمان این 4 قلمرو، توانستند به مدت 178 سال بر ایران حکومت نمایند. سرانجام حکومت مادها به دلیل رشد طبقه اشرافی، بروز نارضایتی عمومی و روا داشتن تبعیض در بین قبایل آریائی رو به افول نهاد و کوروش دوم از خانواده هخامنش، قبیله پاسارگاد بر علیه اژدهاک آخرین پادشاه ماد شورش کرد و در سال 550 قبل از میلاد به حکومت مادها در ایران خاتمه داد. کوروش تا سال 530 ق. م بر ایران حکومت کرد و بعد از او از خانواده هخامنشی، داریوش اول قدرت را به دست گرفت. در این دوره امپراتوری ایران به بیست ساتراپ یا ایالت تقسیم شد که سرزمین ماد سفلی یعنی از ری تا همدان و همچنین استان مرکزی در محدوده ساتراپ قرار گرفت.
داریوش که علاقه ویژه ای به شهرسازی و آبادانی داشت دستور ساخت مجموعه تخت جمشید را در شمال شهر شیراز صادر نمود.
کتیبه گنج نامه در همدان که به سه خط پارسی قدیم، ایلامی و بابلی نوشته شده است یکی از یادگارهای مکتوب این دوره در محدوده سرزمین ماد سفلی می باشد که به دستور داریوش بر دل صخره حک شده است. از دیگر آثار دوره هخامنشی در استان مرکزی می توان به تل ماستر فراهان بالا در اراک و تپه های باستانی آمره کمیجان اشاره نمود.
در برخی از کتابهای مسیحی، از جمله سفرنامه مارکوپولو آمده است که سه مغ بشارت دهنده ظهور حضرت عیسی مسیح به نام های یاسپر (jasper) ملخیور (Melchior) بالتاسار (Balthasar) از شهر ساوه برخاسته و به راهنمایی ستارگان به شهر اورشلیم رفته اند. آنها عیسی را در سن 13 روزه ای زیارت کرده هدایای خود شامل طلا، کندر و مر به او داده اند و کودک به ایشان جعبه کوچکی که در آن سنگی بوده اهدا کرده است. آنها سنگ را در چاهی حفظ کردند. سپس از آسمان جاده ای مستقیم به چاه باز شده و آن سه تن که گویند سه شاه بوده اند از آن چاه آتش برگرفته و آن را با خود به ساوه آورده و معابد ساختند و این آتش را حفظ کردند. مسعودی در مروج الذهب می گوید که این سه تن مغ را کوروش هخامنشی به سوی اورشلیم فرستاده و آنان توانسته اند در سوریه (شام) مسیح و مادرش مریم را ملاقات کنند.
حکومت هخامنشیان با حمله اسکندر مقدونی به ایران در سال 331 ق. م از هم پاشید و سراسر قلمرو پارس و هخامنشیان به دست اسکندر افتاد. اسکندر تمامی کاخها و مراکز عبادی پارسیان، از جمله تخت جمشید را غارت و سپس به آتش کشید. اسکندر در سال 323 ق. م در شهر باستانی بابل درگذشت و یکپارچگی متصرفات او بزودی از بین رفت و ایران به دست سلوکوس از سرداران اسکندر افتاد. کریستن سن در کتاب ایران در زمان ساسانیان آورده است که ماد سلفی در دوره حکومت اسکندر در اختیار اتروپاتن از سرداران اسکندر بوده است.
سلوکیان با همراهی اشراف ایرانی و سرداران مقدونی بیش از 80 سال بر ایران حکومت راندند. قیام اشک اول یکی از پهلوانان قبیله پارت در سال 248 ق. م علیه سلوکیان آغاز شد و بیش از یکصد سال مبارزات اشکانیان و سلوکیان به طول انجامید.
بالاخره در سال 140 ق. م حکومت آنتیو خوس سوم به دست تیرداد شکست خورد و سلوکیان به غرب رود فرات عقب نشینی کردند. پیروزی نهایی اشکانیان بر سلوکیان توسط ششمین پادشاه اشکانی به نام مهرداد صورت گرفت. مورخان آثار باستانی، ستون ها و بقایای کاخ و معبد خورهه را متعلق به دوره سلوکیان و اوایل حکومت اشکانیان بر ایران می دانند.
در دوره حکومت اشکانیان محدوده جغرافیایی استان مرکزی خود ولایت ماد بزرگ محسوب می شد. مشکل عمده حکومت اشکانیان، حکومتهای مستقل ایالت هایی چون پارس، آذربایجان و ارمنستان بود که بعد از حکومت سلوکیان حاضر به اطاعت از پادشاهان اشکانی نبودند. اشکانیان به منظور جلب رضایت بزرگان این قبایل ایرانی و گرفتن مالیات از آنها مجبور شدند مجلس مهستان را تاسیس کنند. این مجلس از بزرگان کشور، موبدان و شاهزادگان قبایل تشکیل می شد و برای مسائل مهم کشور تصمیم گیری می کرد.
در زمان حکومت فرهاد چهارم، چهاردهمین پادشاه اشکانی، حضرت عیسی در فلسطین ظهور کرد و طولی نکشید که تعالیم آن حضرت تمامی قلمرو روم را در بر گرفت. مقارن با این زمان بود که پادشاهان اشکانی به طور گسترده ای اقدام به ترویج دین زرتشت در ایران نمودند. در این دوران آتشکده و معابد بسیاری ساخته شد که از جمله مهمترین آنان می توان به دو معبد بزرگ آناهیتا در شهرهای کنگاور و استخر اشاره نمود. ساسان از خاندان های قدیمی پارس ریاست معبد آناهیتا در استخر را بر عهده داشت. او و پسرش بابک تلاش های زیادی در براندازی حکومت اشکانیان نمودند که سرانجام در سال 224 میلادی اردشیر پسر بابک با حمایت ثروتمندان و اشراف بزرگ ایران حکومت اشکانیان را ساقط کرده و در سال 226 میلادی رسماً دولت ساسانی را تاسیس نمود.
پسر و جانشین او شاپور اول جنگ های متعددی را با دولت روم آغاز کرد که در یکی از این جنگها والرین امپراتور روم را به اسارت درآورد.
در همین دوره بود که دین زرتشتی، دین رسمی ایرانیان اعلام شد و کار تنظیم و جمع آوری اوستا شروع گردید.
از مهمترین پادشاهان حکومت ساسانی در ایران می توان به بهرام پنجم (بهرام گور)، انوشیروان، هرمز و خسرو پرویز اشاره کرد. از آثار به جا مانده در این دوره می توان به طاق بستان در کرمانشاه و نقش برجسته های تنگ چوگان در استان فارس، آتشکده آتش کوه در استان مرکزی اشاره نمود.
با ظهور اسلام در عربستان، رسول خدا حضرت محمد(ص) طی نامه ای به خسرو پرویز او را به اسلام دعوت کرد. ولی شاه ایران با غرور و تکبر بسیار نامه پیامبر خدا را پاره کرد. پس از رحلت پیامبر در زمان خلافت ابوبکر، خالد بن ولید در حدود سال 633 م برابر با 12 ه. ق با سپاهیان عرب مسلمان خود به مرزهای ایران رسیدند. در این زمان یزدگرد سوم (آخرین پادشاه ساسانی) لشگریان خود را به فرماندهی رستم فرخزاد به جنگ با مسلمانان فرستاد. در سال 14 هجری برابر با 636 م ایرانیان در جنگ قادسیه از اعراب مسلمان شکست خوردند. مدائن پایتخت ساسانیان که شامل هفت شهر از جمله تیسفون بود به تصرف مسلمانان در آمد.
در سال 21 هجری ساسانیان در مقابل مسلمانان به منظور جلوگیری از پیشروی آنان درمنطقه نهاوند صف آرایی کردند. در این جنگ یزدگرد شکست خورد و به خراسان فرار کرد و در سال 31 هجری برابر با 652 م به دست مخالفان خود کشته شد. بدین سان با ورود اسلام، سلسله ساسانی در ایران منقرض و تاریخ ایران باستان به پایان رسید.
در دوره حکومت ساسانیان سرزمین ایران به چهار کوست خورآسان، باختر(شمال)، نیمروز جنوب و خوریران تقسیم می شده است که استان مرکزی در کوست خوریران یعنی جایی که خورشید از آنجا می رود قرار داشته است. کوست خوریران استانهای مرکزی و غربی کشور از جمله کرمانشاه، همدان و مرکزی را شامل می شده است. مناطق، آثار و بقایای ابنیه بسیاری که عمدتاً به صورت تپه های باستانی می باشد از دوره حکومت ساسانیان در استان مرکزی بر جای مانده است، که از مهمترین آنها می توان به تپه های باستانی نوبران ساوه، فراهان، سربند و آستانه شازند اشاره نمود.
در مجموع بیش از 55 تپه باستانی از دوره ساسانیان در استان مرکزی وجود دارد. از آثار باقیمانده در دوره اشکانیان هم می توان به تپه باستانی ینگه ارخی نوبران ساوه و تپه باستانی روستای چال فخره ساوه اشاره نمود.
دوره اسلامی (625 م تا کنون)
بعد از شکست پادشاهی ایران از اعراب، دین اسلام سراسر قلمرو ساسانیان را در نوردید و خلفای بنی امیه توانستند سرزمینهای فتح شده را از سواحل مدیترانه و کشور اسپانیا در غرب تا مرزهای چین در شرق گسترش دهند. امویان توانستند از سال 41 تا 132 هجری به مدت 91 سال بر ایران حکومت کنند. بعد از امویان حکومت به عباسیان رسید. بعد از آنکه مسلمانان بر دو دولت بزرگ ایران و روم پیروز شدند، حاکمان بنی امیه به این نتیجه رسیدند که این شجاعت و جسارت اعراب بوده است که این پیروزی ها را به دنبال داشته است و توانسته اند بر غیر عرب غلبه کنند. بدین گونه عرب را بر غیر عرب در سرزمین اسلامی ترجیح داده و زمینه را برای طغیان سایر ملل فراهم کردند.
در این بین ایرانیان بیش از همه مورذ بی مهری قرار گرفتند.
در همین زمان حسین بن علی (ع) در دهم محرم سال 61 هجری به دست سپاهیان یزید بن معاویه در کربلا به شهادت رسید. ایرانیان که از جور بنی امیه به ستوه آمده بودند با شهاذت امام حسین (ع) با مخلفان حکومت بنی امیه از جمله مختار متحد شدند و به قصد خونخواهی شهدای کربلا بر علیه بنی امیه قیام کردند.
در سال 101 هجری رهبری شیعیان را بن عباس که از فرزندان عبدالمطلب بود به عهده گرفت و زمینه حکومت عباسیان را بر ایران فراهم ساخت. بزودی اکثر مناطق تحت قلمرو بنی امیه از جمله کوفه، بصره، موصل، ری، خراسان و سیستان با بنی عباس بیعت کردند. با منقرض شدن بنی امیه در سال 132 هجری، عباسیان عملاً حکومت بر سرزمین های اسلامی را به دست گرفتند و توانستند به مدت زیادی بر قلمرو پارسیان حکمروایی کنند.
در این دوران سرزمین های ماد بزرگ و استان مرکزی را کوهستان، کهستان و قهستان می نامیدند. طبق اسناد موجود مناطق کوهستان نواحی بین ری، اصفهان، همدان و قسمتی از لرستان را شامل می شده و شهرهایی چون ساوه، کره (کرج)، گلپایگان، بروجرد، فراهان، مزدقان و خمین جزء آن بوده اند و شهر کره در کنار رودخانه کوچک کرهرود قرار داشته است.
اعراب مسلممان که موفق به فتح ایران شده بودند منطقه ای که امروزه استان مرکزی نامیده می شود را جبال می نامیدند. جبال ناحیه کوهستانی پهناوری بود که یونانیان آن را مدیا می گفتند. اعراب به فرماندهی عمر در آخرین جنگ منظم و سازمان یافته با با سپاه ساسانی در منطقه نهاوند بین سالهای 19 تا 21 هجری توانستند منطقه جبال را پس از نبردهای خونین نهاوند به تصرف درآورند. شورش و نبردهای پراکنده در منطقه، این امکان را برای اعراب فراهم نمی کرد که بتوانند به طور کامل بر جبال تسلط داشته باشند، لذا بدین نتیجه رسیدند که با مردمان نهاوند از سر صلح درآیند و با ننظیم معاهده ای جبال را در نهایت به صلح تصرف کنند. متن این معاهده در تاریخ طبری جلد دوم صفحه 378 چنین آمده است
«به نام خدای رحمان رحیم، این مکتوبی است که نعمان بن مقرن به مردم ماه بهزادان می دهد، جان و مالها و زمینهایشان را امان می دهد که کسی دینشان را تغییر ندهد و از انجام ترتیبات دینشان منعشان نکند، مادام که هر سال به عامل خویش جزیه دهند، از هر بالغ بابت جان و مالش به اندازه توانش و مادام که به ره ماند راهنمایی کنند و راهها را اصلاح کنند و هر کس از سپاه مسلمان را که به آنها گذر کند مهمان کنند که یک روز و شب پیش آنها بماند و پیمان نگهدارند و نیکخواه باشند. اگر خیانت کردند و دگرگونی آوردند ذمه ما از آنها بری باشد. »
ایرانیان در به قدرت رساندن عباسیان و سرنگون حکومت بنی امیه نقش بسزایی داشتند. شیعیان ایران و عراق به رهبری عبدالله نوه جعفر برادر حضرت علی (ع) و حمایت عبدالرحمن بن مسلم مشهور به ابومسلم خراسانی که از اهالی استان مرکزی بود در سال 747 م توانستند سرزمین های گرگان، ری، خراسان، نهاوند، کوفه و کربلا را تصرف نموده و در شهر کوفه ابوالعباس از خاندان عباسی را خلیفه اعلام کنند.
سیعیان آل علی با وجود اینکه بیشترین کمک را در به قدرت رساندن عباسیان در سرزمین های اسلامی نمودند ولی بیشترین صدمه را هم از متوکل عباسی دیدند. ابومسلم خراسانی که نقش کلیدی در شکست بنی امیه داشت در سال 754 م توسط منصور خلیفه عباسی به قتل رسید.
بد رفتاری متوکل با شیعیان باعث مهاجرت آنان از عراق به شهرهای ری، قزوین، زنجان، گیلان، طبرستان و جرجان شد. سادات علوی که اکثراً از شیعیان زیدی بودند توانستند سلسله علویان طبرستان را تشکیل داده و حکومت ایالتهای سیستان، خراسان، کرمان و فارس را در دست گیرند.
بعد از منصور، مهدی عباسی به خلافت رسید و با خیزران دختر استادسیس سردار ایرانی که از قیام کنندگان در خراسان و سیستان بر علیه عباسیان بود، ازدواج کرد و دو فرزند که هارون و هادی نام گرفتند از وی به دنیا آمد که بعداً هر دو خلیفه آنها خلیفه شدند. مامون پسر هارون در دوران خلافت خود شهر مرو را پایتخت خلافت اعلام نمود.
فرهنگ و تمدن ایرانی در زمان مامون بطور جدی وارد فرهنگ اسلامی گردید. هنر و ادبیات در زمان او به صورت قابل توجهی ترقی نمود. ترجمه کتابهای علمی از زبانهای پهلوی، یونانی سریانی و سانسکریت به زبان عربی آغاز شد و علم نجوم و ساخت رصدخانه ها توسعه یافت.
در این دوره سه دانشمند مسلمان به نام استخری، این حوقل و مقدسی خدمات شایانی به مردم نمودند و آثار مکتوب با ارزشی از خود به یادگار گذاشتند.
مامون در سال 813 م طاهر را به نایب السلطنه خود در شرق ایران منصوب نمود و بدین وسیله زمینه سلسله طاهریان را فراهم کرد.
مامون عباسی برای پایداری و دوام حکومت خود، علی بن موسی الرضا(ع)، امام هشتم شیعیان را از عراق به خراسان دعوت نمود و سمت ولایت عهدی خلافت را به ایشان سپرد. حرکت امام رضا(ع) از عراق به سوی خراسان با استقبال بی نظیر مردم ایران مواجه شد که مامون از حمایت بی دریغ مردم بویژه اهالی خراسان از علی بن موسی الرضا(ع) به وحشت افتاد.
گرچه ابتدا مامون بقای حکومت خود را در ولایت عهدی امام رضا (ع) زمینه متزلزل نمودن حکومت عباسیان بر ایران را فراهم نموده است، لذا ایشان را در مرحله سناباد شهر طوس خراسان به شهادت رساند.
در همین ایام بابک خرم دین در آذربایجان بر علیه خلیفه عباسی قیام نمود و از سال 817 تا 836 ولایت آذربایجان را در تصرف خود داشت.
بنی عباس تا حدود سال 350 ه. ج بر ایران حکومت کردند. از مهمترین حکومتهایی که بعد از بنی عباس تا استیلای مغول در ایران حکمرانی کردند، می توان به صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، سلجوقیان، اتابکان و خوارزمشاهیان اشاره کرد. این حکومتها بیش از 350 سال یعنی تا حمله مغول به ایران در سال 616 هجری بر سرزمین های پارس حکومت راندند.
از مهمترین آثار بجا مانده از این دوران می توان به مناره مسجد میدان و مناره مجاور مسجد جامع ساوه اشاره کرد.
در این دوران از استان مرکزی به نام عراق عجم یاد شده که پایتخت آن شهر اصفهان بوده است.
با به قدرت رسیدن مغولان در آسیای مرکزی و مغولستان و مجاورت آنان با قلمرو حکومت خوارزمشاه، عملاً اصطکاک منافع بین دو حکومت شکل گرفت و منجر به حملات و جنگهای متعددی بین دو دولت شد که عاقبت باعث حمله چنگیز در سال 616 هجری با سپاهی حدود دویست هزار نفر به ایران گردید.
خوارزمشاهیان پس از تسلط خود بر خراسان و مازندران به عراق عجم پای گذاشتند در این زمان عباسیان حکومت خوارزمشاهیان را مورد تایید نمی دانستند و با توجه به اینکه دولت اسماعیلیان الموت هم سراسر مرزهای شمالی عراق عجم و رشته حبال البرز را در دست داشت به حمایت از اسماعیلیان برآمده تا بتوانند بر سلطان محمد خوارزمشاه پیروز شوند. اسماعیلیان که در انزوای سیاسی و مذهبی به سر می بردند به رهبری جلال الدین حسن اسماعیلی (607 – 618 هجری) موقع را غنیمت دیده و به خلافت عباسی اظهار دوستی کردند و با آنان بیعت نمودند. سپس اسماعیلیان به مذهب اهل سنت گرایش یافته و لقب نامسلمان به خود گرفتند. شورش اتابکان در فارس و آذربایجان هم مشکلات جدیدی را برای حکومت خوارزمشاهیان به وجود آورده بود. حمله سهمناک مغول به ایران شدت گرفته بود و آنان توانسته بودند سرزمین های شمالی ایران را تصرف نمایند.
سلطان محد به منظور نجات جان خود به عراق عجم عقب نشینی کرده بود. مغولان به منظور دستگیری وی تمامی سرزمین عراق عجم را تصرف و غارت نمودند. هرج و مرج تمامی منطقه را فرا گرفته بود، فرقه اسماعیلیه توانسته بود طرفداران بسیاری را در عراق عجم به گرد خود جمع کند.
مغولان بعد از دو سال مجدداً در 619 هجری برای به اطاعت درآوردن کامل منطقه، به عراق عجم حمله نمودند و پس از قتل و غارت فراوان به خراسان بازگشتند. این آخرین حمله مغول در زمان چنگیز خان به ایران بود. مغولان بعد از این حمله راه بازگشت به سرزمینشان را در پیش گرفتند. در سال 621 هجری سلطان جلال الدین خوارزمشاه از هند به ایران بازگشت و توانست در مدت کمی اکثر ولایات را به تصرف و مطیع خود درآورد و حکومت اسماعیلیه در موت را به تمکین از خود واردارد. او سرداران منصوب شده از سوی چنگیز را برکنار و توانست مغولان را از عراق عجم بیرون کند. اقدامات جلال الدین باعث خشم حاکمان مغول شده بود. آنان برای استیلای مجدد بر عراق عجم در 627 با نقشه دقیق تری به جنگ جلال الدین آمدند آنان توانستند کاشان، ری، زنجان، آذربایجان و سرزمین های شمالی عراق عجم را تصرف و اصفهان را به محاصره درآورند. به یکباره در این میان جلال الدین در منطقه کوهستانی کردستان ناپدید شد و اصفهان سقوط کرد و در پی این سقوط، عراق عجم، فارس و یزد چاره ای جز تسلیم به مغولان را نداشتند. اینبار صدمات وارده بر اصفهان و ری به حدی بود که حتی این دو شهر با عمران و آبادب صفویه هم نتوانستند شکوه و عظمت گذشته خود را بازیابند. مغولان گرچه از سال 620 هجری بر ایران حاکم شدند ولی نخستین ایلخان آنان هولاگوخان که از سال 651 هجری رسماً در ایران استقرار یافت.
هفده نفر از مغول تا سال 756 هجری به مدت 105 سال بر این سرزمین حکمرانی کردند.
مارکوپولو جهانگرد معروف در سفر به چین از استان مرکزی گذشته و در شهر ساوه توقف داشته است. مارکوپولو که در حدود سال 671 ه. ق در مسیر خود از تبریز به طرف خلیج فارس، از طریق زنجان و ابهر به ساوه آمده، در آنجا آتشکده ها و آتش پرستان یاد کرده و درباره حکایت سه مغ و پادشاهی که از ساوه به بیت الله رفته و عیسی (ع) را دیده اند در ساوه تحقیق کرده است که در فصل هشتم سفرنامه خود به تفصیل آورده است.
بعد از پایان یافتن حکومت ایلخانان در ایران، خاندان مظفریان و تیموریان تا قدرت گرفتن حکومت صفویه در سال 905 هجری در ایران حکومت را در دست داشتند. شاه اسماعیل صفوی از نوادگان شیخ صفی الدین اردبیلی بود که توانست پایگذاری حکومتی در ایران شود که حدود 250 سال به طول انجامید. از مهمترین پادشاهان این دوره می توان به شاه عباس بزرگ و پسرش اشاره نمود. جنگ های ایران و عثمانی و تصرف نواحی شمال ایران توسط روسیه از حوادث تلخ این دوره است.
از آثار باقیمانده این قرون در استان مرکزی می توان به منطقه تاریخی عبدالله آباد زرندیه و منطقه باستانی مشکین تپه ساوه اشاره نمود.
خدمات فرهنگی هنری، دینی و عمرانی صفویه در ایران بدون شک از نادرترین دوران تاریخ ایران زمین است که توانسته خدمات قابل توجهی به مردم و ایجاد ثبات در کشور نموده و مرزهای سیاسی و جغرافیایی ایران را تثبیت نماید.
از آثار باقیمانده از دوران حکومت صفویه در استان مرکزی می توان به کاروانسرای عبدالغفار خان، گنبد چهار سوق، آب انبار چهار سوق، آب انبار مسجد جامع، آب انبار حاج میرزا حسین عاملی، کاروانسرای شاه عباسی، آب انبار کلبعلی خان، کاروانسرای ورده، پل تک چشمه و هشت چشمه شهرستان ساوه اشاره نمود.
نادر شاه افشار در سال 1148 هجری رسماً با عزل شاه عباس سوم تاج سلطنت را بر سر گذاشت و با توجه به اینکه قلمرو دولت مرکزی ایران در طی حکومتهای گذشته کاهش یافته بود، عملاً دست به کشور گشایی زد، فتح بحرین، قندهار هندوستان از جمله فتوحات اوست. طایفه زندیه که در زمان نادر سرکوب شده بود در سال 1162 هجری با ظهور کریم خان زند قدرت را در کشور به دست گرفت و تا سال 1209 هجری بر ایران حکومت کردند.
حکومت پادشاهان زند مقارن بود با گسترش تجارت دریایی دول از اروپایی و تصرف جزایر و سواحل جنوبی ایران بوسیله دولتهای انگلستان و هند.
کریم خان زند در سال 1192 فوت کرد و آقا محمد خان قاجار بعد از سرکوبی مخالفان با حمایت طایفه قاجار در سال 1200 هجری در تهران تاجگذاری نمود.
قاجاریه تا سال 1343 به مدت 145 سال بر ایران حکومت کردند.
شروع جنگ های ایران و روسیه، ایران و عثمانی و در نهایت تجزیه ایران در این دوره شکل گرفت. یکی از مهمترین تحولات اواخر حکومت قاجاریه اعلام حکومت مشروطه در سال 1324 هجری و تشکیل مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی ایران است.
در سال 1907 انگلیس و روسیه ایران را به اشتغال خود آوردند. روسیه طی انقلاب بلشویکی 1917 از ایران خارج شد. بعد از خروج روسیه، انگلیس تقریباً تمامی سرزمین ایران را به اشغال خود در آورد و توانست حکومت مشروطه را بوسیله عمال خود در ایران ساقط کرده و رضا خان پهلوی را به قدرت برساند.
شهر اراک به عنوان مرکز کنونی استان مرکزی در سال 1231 هجری قمری در دوره حکومت قاجار ساخته شد. از این شهر در هنگام تاسیس به سلطان آباد و سپس عراق یاد می شد. بانی اصلی ایجاد شهر را به یوسف خان گرجی حاکم ولایت عراق عجم که از فرماندهان سپاه پیاده نظام فتحعلی شاه، سلطان قاجار و سلطان آباد نامید. شهر جدید که نقش مرکزیت نظامی و اقتصادی منطقه یا ولایت عراق را بر عهده داشت تا سال 1316 هجری شمسی به نام عراق مشهور بود تا اینکه در این سال راه آهن سراسری ایران افتتاح شد و ایستگاه راه آهن شهر را اراک نامگذاری کردند که همین نام بعداً مرسوم گردید.
حکومت پهلوی از سال 1302 تا سال 1357 هجری شمسی به مدت 55 سال ادامه داشت. سرانجام این حکومت در 22 بهمن 1357 به دست نیروهای انقلاب به رهبری امام خمینی (ره) شکست خورد و عملاً حکومت پادشاهی در ایران خاتمه یافت.
استان مرکزی تا سال 1356 هجری شمسی از نظر تقسیمات کشوری شامل شهرستان های تهران، کرج، قزوین، ساوه، تفرش، قم، اراک، کاشان در این سال، استان مرکزی شکل گرفت و اراک به عنوان مرکز استان انتخاب گردید.
در سال 1356 رسماً تشکیلات استان مرکزی در این شهر مستقر شد.
در سال 1365 شهرستان قم از استان مرکزی منفک و به استان تهران افزوده گردید. هم اکنون نظام جمهوری اسلامی در ایران حاکم است و رئیس جمهور و نمایندگان مجلس مستقیماً توسط آرای مردم انتخاب می شوند. استان مرکزی هم به عنوان یکی از چهار قطب مهم صنعتی کشور که صنایع مادر را در خود جای داده در دنیا مطرح است.